Polichromowana emaliowana fibula znaleziona na stanowisku archeologicznym w Grudziądzu zmienia nasze wyobrażenie o związkach między prowincjami rzymskimi a społecznościami regionu Morza Bałtyckiego.
W grudniu 2025 r. podczas legalnych poszukiwań z użyciem wykrywaczy metali na terenie położonym w pobliżu Grudziądza, w północnej Polsce, znaleziono niezwykłą snapkę emaliowaną z okresu rzymskiego. Znalezisko, dokonane przez członków lokalnego stowarzyszenia zajmującego się badaniem dziedzictwa historycznego, zostało uznane przez specjalistów za jedno z najbardziej wyjątkowych odkryć tego typu dokonanych w kraju w ostatnich dziesięcioleciach. Jego wyjątkowość wynika zarówno ze stanu zachowania, jak i rzadkości tego typu przedmiotów w regionie południowego Bałtyku.
Chociaż fibula pojawiła się na powierzchni i poza swoim kontekstem stratygraficznym, naukowcy byli w stanie powiązać ją z obszarem, który dostarczył już innych materiałów z okresu rzymskiego. To nowe odkrycie potwierdza hipotezę, że okolice Grudziądza były miejscem aktywnego kontaktu między lokalnymi społecznościami a dalekosiężnymi szlakami handlowymi w pierwszych wiekach naszej ery.
Czym jest fibula i dlaczego ten egzemplarz jest wyjątkowy?
Fibule były jednym z najpopularniejszych elementów stroju w starożytnym świecie. Służyły jako zapięcia do mocowania elementów odzieży, a ich użycie rozprzestrzeniło się od epoki brązu aż do późnej starożytności. Jednak nie wszystkie fibule pełniły wyłącznie funkcję praktyczną. Niektóre, zwłaszcza te o wyszukanych kształtach i zdobieniach emaliowanych, mogły pełnić również rolę symboliczną, identyfikacyjną, a nawet apotropaiczną.
Egzemplarz znaleziony w Polsce należy do bardzo niewielkiej grupy emaliowanych fibul okrągłych, które najczęściej spotyka się w regionach wchodzących w skład Imperium Rzymskiego, zwłaszcza w tych zachodnich. Ich obecność tak daleko na północy jest wyjątkowa i rodzi pytania o mechanizmy obiegu przedmiotów, mody i wartości kulturowych poza granicami politycznymi Rzymu.
Niezwykły styl artystyczny
Z technicznego i formalnego punktu widzenia spiączka wyróżnia się okrągłą morfologią i starannym emaliowanym zdobieniem, elementami, które plasują ją w tradycji specjalistycznego rzemiosła. Główna część ma lekko wypukły dysk, w środku którego znajduje się wyraźny guzik. Wokół tego centralnego elementu rozmieszczone są pola dekoracyjne wypełnione emalią, głównie w odcieniach bieli, błękitu i czerwieni, które tworzą kontrast chromatyczny o dużym wpływie wizualnym.
Wśród najbardziej charakterystycznych cech można wymienić dwanaście wystających elementów lub ozdobnych dodatków rozmieszczonych równomiernie na całym obwodzie, co jest rzadkością w tego typu fibrach. Ten szczegół, oprócz tego, że odróżnia ją od innych znanych egzemplarzy na terytorium Polski, sugeruje również możliwe różnice regionalne, a nawet produkcję w konkretnej pracowni o własnych rozwiązaniach estetycznych.
Złożoność projektu sugeruje zatem wysoki stopień umiejętności technicznych i wartość wykraczającą poza czysto funkcjonalną. Cechy te pozwoliły zatem zinterpretować ten przedmiot jako obiekt prestiżowy lub o szczególnym znaczeniu społecznym.
Kontekst archeologiczny Grudziądza
Fibula została znaleziona na obszarze, który dostarczył wielu rzymskich materiałów archeologicznych. W pobliżu odnotowano fragmenty ceramiki rzymskiej, inne metalowe fibule bez emalii, małe narzędzia związane z higieną osobistą oraz różne elementy ozdobne, takie jak ozdoby do włosów i zawieszki do pasów. Do tego dochodzą przedmioty związane z jeździectwem i wojskowością, a także elementy wskazujące na kontakty z regionami położonymi jeszcze bardziej na wschód.
Ta różnorodna kolekcja materiałów sugeruje, że obszar ten funkcjonował jako dynamiczne środowisko, zintegrowane z dalekosiężnymi sieciami wymiany. Bliskość dawnych szlaków handlowych, w tym słynnego Szlaku Bursztynowego, potwierdza interpretację Grudziądza jako punktu tranzytowego lub redystrybucji towarów między północą a południem Europy.
Kultura wielbarcka i powiązania ze światem rzymskim
Z kulturowego punktu widzenia znalezisko to kojarzy się z kontekstem tzw. kultury wielbarckiej, jednostki archeologicznej, która rozwinęła się między I a V wiekiem n.e. na rozległych obszarach północnej części dzisiejszej Polski.
Kultura ta charakteryzuje się praktykami pogrzebowymi i materiałami odzwierciedlającymi złożoną kombinację lokalnych tradycji i elementów zewnętrznych, z których wiele pochodzi ze świata rzymskiego.
Obecność emaliowanej fibuli o wyraźnej inspiracji rzymskiej w tym kontekście wzmacnia przekonanie, że społeczności wielbarkowskie aktywnie uczestniczyły w sieciach kontaktów opartych na wymianie handlowej, obiegu przedmiotów prestiżowych i selektywnym przyjmowaniu określonych elementów kulturowych. W tym sensie fibula może być interpretowana jako materialne świadectwo tych interakcji, a także zdolności tych społeczności do integrowania obcych przedmiotów z własnymi systemami symbolicznymi i kulturowymi.
Znane podobieństwa i wyjątkowość znaleziska
Do tej pory odnotowano tylko jeden podobny przypadek w Polsce. Jest to emaliowana fibula podobnego typu, pochodząca z kontekstu pogrzebowego dziecka. Chociaż oba egzemplarze mają podobną ogólną formę, różnią się znacznie zarówno pod względem wymiarów, jak i detali dekoracyjnych. Według naukowców różnice te wskazują, że przedmioty nie były produkowane seryjnie, ale należą do tej samej tradycji technicznej. Porównanie obu znalezisk podkreśla wyjątkowość fibuli z Grudziądza i poszerza niewielki zbiór tego typu obiektów w Europie Środkowej.
Konserwacja, badania i plany na przyszłość
Po odkryciu fibula została przekazana właściwym organom zajmującym się ochroną dziedzictwa kulturowego. Obecnie jest ona badana i konserwowana zgodnie z protokołami regulującymi postępowanie z tego typu materiałami archeologicznymi. Po zakończeniu badań planuje się wystawienie tego obiektu w regionalnym muzeum. Emaliowana fibula z Grudziądza staje się tym samym kluczowym obiektem do badania złożoności relacji między Imperium Rzymskim a społeczeństwami północnej Europy w starożytności.
