Wyjątkowe odkrycie w Afryce podważa jedną z najbardziej powszechnie akceptowanych teorii dotyczących początków zaawansowanego myślenia ludzkiego. Drewniana konstrukcja, celowo zbudowana w odległej przeszłości, sugeruje, że planowanie i przekształcanie środowiska rozpoczęło się znacznie wcześniej, niż dotychczas sądzono.
Przez dziesięciolecia zdolność do budowania, planowania i organizowania przestrzeni kojarzono niemal wyłącznie z pojawieniem się współczesnego człowieka. Jednak niedawne odkrycie w Afryce podważyło tę narrację. Pod warstwami osadu i wody naukowcy znaleźli dowody na istnienie zaskakująco złożonego sposobu myślenia, znacznie starszego niż nasz własny gatunek.
Budowla, która nie powinna istnieć
Pochodzenie Homo sapiens datuje się na około 315 000 lat temu w Afryce i przez długi czas zakładano, że dopiero od tego momentu pojawiły się zachowania uważane za „nowoczesne”. Planowanie konstrukcji, precyzyjna obróbka materiałów i modyfikowanie środowiska były postrzegane jako wyłączne osiągnięcia naszego gatunku.
Dlatego odkrycie drewnianej konstrukcji wzniesionej setki tysięcy lat wcześniej rodzi niewygodne pytanie: jeśli te umiejętności definiują współczesnego człowieka, to kto był w stanie je zastosować w tak odległej przeszłości? Nie jest to odosobniony przypadek, a dowody wskazują na celowe, powtarzalne i zaawansowane technicznie działanie.
Konstrukcja ta nie jest przypadkowym zjawiskiem geologicznym ani pozostałością po wodzie. Jest wynikiem świadomych decyzji podjętych przez hominidów, którzy już wtedy rozumieli, jak łączyć materiały i formy, aby stworzyć coś nowego.
Miejsce, w którym przeszłość wyszła na powierzchnię
Odkrycia dokonano w Kalambo Falls, imponującym wodospadzie położonym na granicy Zambii i Tanzanii. Tam zespół archeologów znaleźli dwa duże kłody drewna ułożone w kształcie krzyża, z wyżłobieniem wyrzeźbionym tak, aby idealnie do siebie pasowały.
Powierzchnie mają proste ślady, wygładzone obszary i wyraźne ślady skrobania, zgodne z użyciem narzędzi kamiennych. Analizy mikroskopowe wykluczyły jakiekolwiek naturalne pochodzenie: nie były to przypadkowo przewrócone pnie ani osady rzeczne, ale elementy obrobione i połączone w konkretnym celu.
Badania, prowadzone przez Larry’ego Barhama z Uniwersytetu w Liverpoolu, datują konstrukcję na około 476 000 lat, czyli okres znacznie poprzedzający pojawienie się Homo sapiens.
Jak udało się datować coś tak starego
Jednym z największych wyzwań było określenie dokładnego wieku znaleziska. Drewno jest zbyt stare, aby można było je zbadać metodą węgla 14, dlatego zespół zastosował techniki luminescencyjne. Metoda ta pozwala obliczyć, jak długo ziarna minerałów w osadzie otaczającej konstrukcję pozostawały zakopane.
Wyniki są zgodne z sekwencją geologiczną tego miejsca i potwierdzają tezę, że konstrukcja ta pochodzi z bardzo wczesnego etapu ewolucji człowieka. Kluczową rolę odegrało również otoczenie: stale wilgotne gleby rzeki Kalambo spowolniły rozkład drewna, co jest niezwykle rzadkie w tak starych stanowiskach archeologicznych.
Obok kłód znaleziono kliny, kije do kopania i inne elementy z obrobionego drewna, co sugeruje intensywne i planowe wykorzystanie tego materiału, a nie jednorazowe eksperymenty.
Projekt poszukujący źródeł złożoności
Odkrycie jest częścią projektu Deep Roots of Humanity, międzynarodowego badania skupiającego się na zmianach technologicznych, które miały miejsce w Afryce między 500 000 a 300 000 lat temu. W latach 2017-2022 zespół przeprowadził wykopaliska w kilku kluczowych miejscach w Zambii, zwracając szczególną uwagę na wodospad Kalambo i jego okolice.
Celem jest zrozumienie, kiedy starożytni ludzie zaczęli łączyć różne elementy, aby stworzyć jedno narzędzie lub konstrukcję. Ten sposób myślenia, znany jako technologia kombinatoryczna, spowodował głęboką zmianę w relacjach ze środowiskiem i sposobie planowania pracy.
Wyniki badania, opublikowane w czasopiśmie Nature, wskazują, że najbardziej prawdopodobnym sprawcą był Homo heidelbergensis, gatunek, który zamieszkiwał Afrykę między 700 000 a 300 000 lat temu. Do tej pory wiadomo było, że wytwarzał on drewniane włócznie i kontrolował ogień, ale nie sądzono, że był w stanie budować tego typu konstrukcje.
Co zmienia to odkrycie na temat naszych początków
Najstarsze skamieniałości Homo sapiens, znalezione w Jebel Irhoud w Maroku, pokazują, że nasz gatunek miał już nowoczesne rysy twarzy około 315 000 lat temu. Jednak konstrukcja wodospadu Kalambo nie zmienia historii ewolucji człowieka, ale podważa kluczową koncepcję, że złożone planowanie i modyfikowanie środowiska rozpoczęło się dopiero wraz z pojawieniem się naszego gatunku.
Odkrycie to sugeruje, że niektóre z umiejętności, które uważamy za charakterystyczne dla człowieka, pojawiły się znacznie wcześniej, u naszych przodków, których zazwyczaj nie kojarzymy z inżynierią lub architekturą. Przypomina nam to, że przeszłość ludzkości jest znacznie bogatsza i bardziej złożona, niż sobie wyobrażaliśmy.
